2-2-1-1 تبیین مفهوم شاکی …………………………………………………………………………………………………..24
2-2-1-2 معنای لغوی………………………………………………………………………………………………………….. 24
2-2-1-3 معنای اصطلاحی……………………………………………………………………………………………………. 24 2-2-2 مفاهیم مرتبط…………………………………………………………………………………………………………….. 26
2-2-2-1 شرایط شاکی وشکایت……………………………………………………………………………………………..26
2-2-2-2 شرایط شاکی…………………………………………………………………………………………………………..26
2-2-2-3 شرایط شکایت………………………………………………………………………………………………………..28
2-2-2-4 مشخصات و محتوای شکواییه…………………………………………………………………………………..29
2-2-2-5 عرض حال شفاهی…………………………………………………………………………………………………30
2-2-2-6 مقایسه شاکی بااصطلاحات مشابه………………………………………………………………………………31
2-2-2-6-1شاکی و بزه دیده…………………………………………………………………………………………………..33
2-2-2-6-2 شاکی و مدعی خصوصی…………………………………………………………………………………….33
2-2-2-6-3 شاکی و اعلام کننده جرم…………………………………………………………………………………….34
2-2-2-6-4 شاکی و مجنی علیه…………………………………………………………………………………………….36
2-2-2-6-5 شاکی وخواهان و متشکی عنه………………………………………………………………………………….36
فصل سوم : حمایت از حقوق شاکی از سوی ضابطین در فرآینددادرسی
3-1ضابطین قضایی…………………………………………………………………………………………………………………37
3-1-1انواع ضابط قضایی………………………………………………………………………………………………………..39
3-1-1-1ضابطین عام……………………………………………………………………………………………………………..39
3-1-1-2ضابطین خاص…………………………………………………………………………………………………………46
3-1-1-3ضابطین نظامی………………………………………………………………………………………………………….46
3-1-2جایگاه قانونی ضابطین قضایی………………………………………………………………………………………..48
3-1-3نحوه عملکرد ضابطین دادگستری در برابر جرایم مشهود……………………………………………………50
3-2انواع شاکی………………………………………………………………………………………………………………………51
3-2-1شاکی حرفه ای…………………………………………………………………………………………………………….53
3-2-2شاکیانی که با سوء استفاده از سیستم تعقیب جزایی کنونی در کشور اقدام به طرح شکایت می‌کنند…………………………………………………………………………………………………………………………………58
3-3انگیزه های احتمالی شاکی درطرح شکایت…………………………………………………………………………..58
3-3-1انگیزه های مشروع………………………………………………………………………………………………………..59
3-3-1-1 انگیزه‌های سیاسی …………………………………………………………………………………………………..59
3-3-1-2 انگیزه‌های مالی………………………………………………………………………………………………………59
3-3-2انگیزه های نامشروع………………………………………………………………………………………………………60
فصل چهارم: حقوق شاکی و راهکارهای قانونی حمایت از شاکی
4-1گذشت شاکی…………………………………………………………………………………………………………………..63
4-1-1بازگشت از گذشت توسط شاکی…………………………………………………………………………………….65
4-1-2اعلام گذشت شاکی خصوصی در جرایم غیر قابل گذشت و میزان تأثیر آن در مجازات متهم….67
4-2حمایت های قانونی از شاکی………………………………………………………………………………………………68
4-2-1اولین توجه به شاکی یابزه دیده……………………………………………………………………………………….68
4-2-2حقوق شاکی در مرحله تحقیقات مقدماتی………………………………………………………………………..86
4-2-3آخرین حمایت های قانونی نسبت به شاکی……………………………………………………………………..88
4-2-4حقوق دفاعی شاکی………………………………………………………………………………………………………93
4-2-4-1حق اطلاع از محتویات پرونده……………………………………………………………………………………93
4-2-4-2حق تهیه رونوشت از صورت جلسات…………………………………………………………………………94
4-2-4-3حق بیان و اعتراض…………………………………………………………………………………………………..94
4-2-4-4حق برخورداری از معاضدت…………………………………………………………………………………….97
4-3حقوق خاص شاکی…………………………………………………………………………………………………………99
4-3-1حق حفظ امنیت جسمانی و روانی شاکی……………………………………………………………………….105

4-3-2حق حفظ حرمت و حیثیت اجتماعی شاکی……………………………………………………………………107
4-3-3حق حفظ حریم خصوصی و اسرار و اطلاعات شخصی…………………………………………………..108
4-3-4حق حفظ تامین خواسته………………………………………………………………………………………………109
4-3-5حق برخورداری از حاکمیت قانون………………………………………………………………………………..110
4-4حقوق شاکی درقوانین موضوعه ……………………………………………………………………………………….110
4-4-1 حقوق شاکی در آیین دادرسی کیفری مصوب1378………………………………………………………..110
4-4-2 حقوق شاکی درآیین دادرسی کیفری مصوب1392 ………………………………………………………..114
نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………………………124
پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………………124
منابع……………………………………………………………………………………………………………………………………126
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………………………….131
صفحه عنوان به زبان انگلیسی………………………………………………………………………………………………..132
چکیده
استعمال لفظ شاکی فقط مختص به ادبیات حقوقی نیست بلکه در زبان محاوره نیز مورد استفاده قرار می گیرد.گاها این اصطلاح در بین دانش آموزان یک مدرسه یا در بین برادران و خواهران ساکن در یک خانواده کاربرد دارد لذا معنای لغوی شاکی در فرهنگ فارسی معین به معنای شکایت کننده و گله کننده بکار رفته است دراصطلاح حقوقی معانی مختلف وبعضا متفاوتی از سوی اندیشمندان وعالمان حقوق ارایه گردیده بااین اوصاف امروزه حمایت از شاکی جایگاه خاصی به لحاظ برقراری عدالت درپی خواهد داشت بالتبع منظورازحمایت درفرایند دادرسی صرفا حمایتهای قضایی راتحت شمول خودقرار نمی دهد بلکه انواع حمایت ازجمله حمایت تقنیی را نیز در برخواهدداشت وبه جرات میتوان حمایت از شاکی را به زیر چتر عدالت ترمیمی آورده واز مزایای آن بهره مند ساخت دراین پایان نامه کوششی بعمل آمده تا پس از تبیین وضعیت شاکی وضعیت موجوددرحمایت ازشاکی را در فرآیند دادرسی مورد بررسی قراردهد هرچند آنچه بیشتر شایسته امعان نظر در این فرآینداست مراحل ابتدایی فرایند یعنی بدو ورود یک شخص بعنوان شاکی میباشد اما حقوق شاکی در مراحل دیگر ودر قوانین اخیرالصویب ازجمله آ.د.ک مصوب 1393 و ق.م.ا مصوب1392نیز موردبررسی قرار گرفته است.
مقدمه
تظلم ودادخواهی اشخاص در یک مرجع بیطرف همیشه ودرادوار مختلف تاریخی دقدقه خاطر انسانها وجوامع بشری بوده است شخص اعم از حقیقی و حقوقی که به دستگاه قضا التجاء می آورد خواهان احقاق حق خود در کمترین زمان ممکنه بارعایت انصاف وموازین عدلت از سوی محکمه است که در مراحل مختلف دادرسی از سوی افراد ومقامات مسوول مستلزم پیگیری شایسته میباشد بررسی حقوق چنین اشخاصی مارا به راهکاری راهبردی دراین زمینه رهنمون خواهد ساخت وبالتبع ازخلال چنین بررسی نقاط ضعف وقوت وضعیت موجود آشکار خواهد شد.
1-1بیان مساله
واژه شاکی در لاتین معادل Complainant و درعربی مترادف با مجنی علیه نیز بکار رفته است و در اصطلاح حقوق کیفری به شخصی که از وقوع جرمی متحمل ضرر و زیان شده و یا حقی از قبیل قصاص پیدا کرده و آن را مطالبه می کند مدعی خصوصی و شاکی نامیده می شود .
از نظر تاریخی ، ابتدا تعقیب دعوی کیفری و اقامه شکایت به عهده فرد بزه دیده است .1 زیرا شکایت کننده به واسطه ضایع شدن حقش این حق را برای خود مسلم دانسته و با حضور به مراجع ذیصلاح جهت احقاق حق اعلام شکایت می نماید این موضوع خطراتی را برای شاکی به دنبال می آورد که لزوم حمایت از شاکی را در سیستم قضایی روشن می کند که معمولا سه نوع حمایت از شاکی در این مورد مطرح می شود:
1 – حمایت از شاکی بلافاصله پس از تحقق جرم از قبیل حمایت‌های پزشکی، روانشناختی؛وهمچنین درمرحله طرح دعوا
2- حمایت از شاکی در مرحله دادرسی از قبیل تفهیم حقوق و فراهم آوردن نیازهای حقوقی؛2
3- حمایت از شاکی در مرحله تامین ضرر و زیان از قبیل تامین خسارت زیان دیده از منابع دولتی وکلادرمرحله اجرا.
در این پایان نامه به طور کلی به بررسی مشکلات شاکی در حین احقاق حق خود در مراجع ذیصلاح ” پلیس ، قضات ، پرسنل اداری وکلاء ، کارشناسان ، پزشکی های قانونی و شورا های حل اختلاف” بحث می شود و علاوه بر آن به کنکاش در چهار سطح 1) تقینی 2) قضایی 3) اجرایی 4) مشارکتی حقوق جزا در بستر احقاق حق شکّات پرداخته می شود.
1-2سوالات تحقیق:
> سوال اصلی :
* منظورازحمایت ازشاکئ در فرآینددادرسی کیفری چه نوع حمایتهایی است؟
> سوال فرعی :
> حمایت از شاکی درکدام مرحله ازمراحل دادرسی کیفری مهم تراست؟
> درمراحل مختلف دادرسی چگونه میتوان ازشاکی حمایت کرد؟
1-3فرضیه های تحقیق:
> فرضیه اصلی:
* باتوجه به ذکر فرایند میتوان حمایتهای تقنینی وقضایی ازبدوطرح دعوا تاتعقیب ،توقیف و…..تارسیدگی واجراراکه حمایت ازشاکی رازیر چترخودآورد برشمرد.
> فرضیه های فرعی:
> اساساً حمایت را میتوان به جلب منفعت یا تامین حقوق تضییع شده یادرمعرض خطر تعبیرنمودبااین اوصاف درهرمرحله ازفرآیندکه حقوق حقه شاکی درمعرض خطریاامحاء قرارگیرددرآن مرحله ازاهمیت بالاتری برخوردارخواهدبود،مثلادرمرحله تعقیب یااجراء.
> به فراخورمحدوده هرمرحله واختیارات موجوددریدقاضی وتکالیف موجودقضات دراین زمینه ومیزان دخالت شاکی به نظرمیرسدباشناسایی حقوق منظوره بصورت صریح درموادجداگانه به نوعی حالت منفعل درقضات رافعال نموده ودرمواردی که بدون درخواست قضات واجه باتکلیف نیستند آنهارامکلف نمود.
1-4پیشینه تحقیق :
* آقای پیمان ابراهیمی در مقاله ای تحت عنوان بزه دیده به منزله شاکی و حقوق او در مقررات دادرسی ایران منتشر شده در مجله حقوقی مرکز تحقیقات علوم انسانی شماره 52 به بررسی حقوق شاکی در مقررات دادرسی پرداخته است.وی بر این باور است که امروزه رویکرد حمایت از شاکی اغلب نظامهای کیفری را متحول کرده و زمینه پیش بینی مقررات حمایت از بزه دیدگان را مهیا ساخته است.
* آقای دکتر علی حسین نجفی ابرند آبادی در میزگردی با عنوان عدالت برای بزه دیدگان که در مجله مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی شماره 53 به چاپ رسیده است بر این باور است که ابتدا باید نقش شاکیان در فرایند تکوین جرم مورد توجه قرار گیرد .بدین سان شاکی به عنوان عامل محرک یا عنصری از اوضاع و احوال مشرف به جرم یا جزیی از وضعیت ما قبل بزهکاری محور مطالعات جرم شناختی واقع شود.
1-5ضرورت تحقیق :
ازآنجائیکه محقق ازکارکنان تشکیلات قصائی بوده واکثرمشکلات این افراد را که سرو کارشان به دستگاه قضایی می افتاد مشاهده نموده هر چند محاکم قضائی واحد هایی تحت عناوین ،ارشاد و معاضدت قضائی،حمایت از زنان وکودکان بزه دیده،حمایت ازایثارگران جنگ تحمیلی دایرکرده اند و سعی بر این داشته به نوعی حمایت های قضایی را درجهت تامین نیازهای حقوقی واجدین شرایط ارائه دهد،اما عملاً خدمات شایسته ای در این مورد انجام نداده اند. .از این رو این پژوهش در صدد تحقیق در این مورد است.
1-6اهداف تحقیق:
* هدف آرمانی : هدف آرمانی محقق ازجمع آوری این موضوع ایجاد اطمینان واعطای آرامش برای شاکی یا بزه دیده ومیل و رغبت او درادامه وپیگیری پرونده های خود و اعلام جرم درصورت وقوع آن و تلاش در جهت جبران خسارت های مادی و معنوی است
* هدف کاربردی : هدف کاربردی این تحقیق از نظر نگارنده این میباشد،چنانچه قوه مقننه قصد قانونگذاری داشته باشد می تواند با بکارگیری تئوری های مطرح شده خلاء های موجود درقوانین جاری را درجهت دفاع از حقوق شاکی برطرف و اصلاح نماید و ضریب امنیت را بالا ببرد
1-7روش تحقیق:
* ابتدا مطالعه سوابق طرح و سپس کار بر روی موضوع اصلی پژوهش مورد نظر می باشد.
1-8روش گرد آوری اطلاعات :
یکی از اصلی ترین بخش های هر کار پژوهشی را جمع آوری اطلاعات تشکیل می دهد، چنانچه این کار به شکل منظم و صحیح صورت پذیرد کار تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری از داده ها با سرعت و دقت خوبی انجام خواهد شد،روش های گردآوری اطلاعات پژوهش به دو دسته کتابخانه ای و میدانی تقسیم می شود . در خصوص گرد آوری اطلاعات مربوط به ادبیات موضوع و پیشینه این پژوهش از روش کتابخانه ای استفاده شده است .
1-9کلید واژه ها :
* شاکی
* روشهای حمایت از شاکی
* حقوق کیفری ایران

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-10جمع بندی:
* در این فصل در ابتدا بیان مسئله و سپس سؤالات و فرضیه های تحقیق آورده شده،در ادامه به ترتیب پیشینه تحقیق ،ضرورت انجام تحقیق ،اهداف تحقیق،روش تحقیق،روش گرد آوری اطلاعات تحقیق،و کلید واژه ها مطرح شده است.
فصل دوم
مبانی نظری
2-1 تاریخچه
اصطلاح “بزه دیده شناسی” یکی از مفاهیمی است که درباره معنای آن میان دانشمندان علوم اجتماعی از جمله جرم شناسان، جامعه شناسان و روانشناسان همواره بحث می شود. خاستگاه این مباحثه ها اغلب به این اختلاف نظر اساسی باز می گردد که چه کسی برای نخستین بار این اصطلاح را به کار برده و چه معنایی از آن را در نظر داشته است. در این میان، از آنجا که جرم شناسان بیشترین سهم را در رواج دادن این اصطلاح به منزله یک حوزه مطالعاتی خاص داشته اند، نظر غالب این است که اصطلاح مذکور در اصل به حوزه مطالعاتی خاصی برای بررسی رابطه میان قربانی جرم و بزهکار باز می گردد که از دهه هفتاد میلادی به حوزه وسیع تری فراتر از قربانیان جرم بویژه به قلمرو قربانیان نقض های حقوق بشری نیز گسترانده شده است.
بدین سان، می توان گفت که این اصطلاح چه از دیدگاه علمی – تجربی برای مطالعه نقش قربانی جرم در فرایند شکل گیری پدیده مجرمانه و چه از نظرگاه سیاسی برای تحقیق درباره حمایت از قربانیان نقض های حقوق بشری به حوزه مشخصی محدود است یا باید محدود باشد. این اصطلاح را خواه به منزله یک حوزه مطالعاتی وابسته به جرم شناسی و خواه به منزله یک رشته مطالعاتی نیمه مستقل، می توان به معنای “بزه دیده شناسی” به کار برد. “بزه دیده شناسی” بدون هیچ بحث و تردیدی شاخه ای از جرم شناسی به شمار می رود. بزه دیده شناسی به هر مسئله ای که مربوط به بزه دیده باشد؛ از جمله شخصیت بزه دیده، ویژگی های زیست شناختی، روان شناختی و اخلاقی او، مشخصه های اجتماعی- فرهنگی اش، روابطش با مجرم و بالاخره مشارکتش در وقوع جرم، توجه می کند.3
بزه دیده شناسی یا “Victimology” از دو کلمه “Victim” به معنای قربانی و”logy” به معنای شناخت است. این اصطلاح را اولین بار”وردهایم” – روان پزشک آمریکایی- در کتاب “نمایش خشونت” در سال 1949 در بحث جرم شناسی، بزه دیده شناسی به کار برد. بنابراین بزه دیده شناسی شاخه ای از جرم شناسی و رشته ای علمی از علوم انسانی است که به مطالعه قربانی مستقیم جرم می پردازد. از نظر زیست شناسی جنایی و جامعه شناسی جنایی که آن را – بزه دیده- مطالعه می کند، آنچه مربوط به خانواده او، گذشته و ویژگی های اخلاقی و شخصیت اوست مورد تفحص قرار خواهد گرفت.
هدف علم بزه دیده شناسی در واقع گسترش و تعمیق مطالعات مربوط به بزه دیده در جهت اتخاذ سیاست جنایی هرچه بهتر در امر مبارزه با جرم و پیشگیری از آن می باشد. تاریخ پیدایش بزه دیده شناسی به سال 1948 برمی گردد، سالی که کتاب “مجرم و قربانی” اثر “هانس فون هنتیگ” به رشته تحریر درآمد. حقوق کیفری کلاسیک، نهادها و سازوکارهای خود را عمدتاً با توجه به بزهکار، عمل ارتکابی او و اوضاع واحوال موجود در زمان وقوع جرم بنا نهاده است. همه این نهادها در واقع برای تشخیص بزهکار از غیر بزهکار و در نهایت، سزادادن بزهکار تنظیم و جهت گیری شده است.
تا قبل از قرن نوزدهم تنها عده بسیار کمی از نویسندگان به بزه دیده توجه کرده بودند، یکی از این نویسندگان دون مانوئل دولار دیزابال اوریو بود که در سال 1782 در کتاب خویش تحت عنوان “سخنانی پیرامون مجازاتها” جبران خسارت بزه دیده را نیز یکی از اهداف مجازاتها معرفی کرد.4
مفهوم‌های اولیه بزه دیده شناسی را نه جرم شناسان و جامعه‌شناسان بلکه شاعران، نویسندگان و داستان سرایان پی‌نهاده‌اند. داستان سرایانی که در میان آنان “توماس وی کوینس”، “جبران خلیل جبران” و “آلدوس هاکسلی” به چشم می‌خورند.
اولین برخورد نظام مند با قربانیان بزه در سال ???? در کتاب “هانس فون منتیک” با عنوان “بزهکار و قربانی او” پدیدار شد. واژه “بزه دیده شناسی” را در سال ???? یک روانپزشک آمریکایی به نام “فردریک ورثام” برگزید و در کتاب خود با عنوان “نمایش خشونت” به کار برد. در خلال سالیان نخست بزه دیده شناسی، نوشتارها درباره قربانیان بزه در مقایسه با نوشته‌های جرم‌شناسی رشد کمی داشت. اما طی دهه ?? نشر عظیمی از کتاب‌ها و مقاله‌های ارزنده حاکی از ظهور عصر بزه دیده شناسی بود. از طرفداران جدی بزه دیده شناسی عمومی جهانی “رابرت الیاس” دانشمند سیاست پیشه در دانشگاه سان فرانسیسکو است. در سال‌های دهه ???? مطالعه‌های فردی قربانیان جرایم خاص تحت تاثیر مطالعه‌های کلی بزه دیدگی قرار گرفت. طی ?? سال اخیر بزه شناسی دچار تغییر و تحول عمده‌ای شد. بزه دیده شناسی اولیه جنبه نظری داشت که کم کم با تحقیق‌های افرادی نظیر “آلن برگر“، “ولفگانگ”، “کورتیس” و “سیلورمن” جنبه کاربردی پیدا کرد. نشست‌های بزه دیده شناسی آن را از یک نظام دانشگاهی به یک جنبش انسانی و از تحقیق علمی به عمل‌گرایی سیاسی تبدیل کرد، به طوری که در نخستین کنفرانس ملی قربانیان بزه – تورنتو ???? – جنبش بزه دیده، صنعت توسعه یافته دهه نامیده شد.5
در قرن نوزدهم، رخداد تحولی مهم درعرصه علوم جنایی یعنی به وجود آمدن جنبش ایتالیایی تحققی، در مغفول ماندن هرچه بیشتر بزه دیده از دیدگان نظام عدالت کیفری، نقش قابل توجهی ایفا نمود. در نتیجه این تحول دانش “جرم شناسی” 6(در سال 1876 با انتشار کتاب انسان بزهکار لمبروزو) متولد شد. از منظر مکتب تحققی، رفتار مجرمانه تحت تاثیر یکسری عوامل یا نیروهای جسمانی یا فیزیولوژیکی یا اجتماعی شکل می گیرد که مرتکبان آن، قادر به کنترل و حتی درک آن نیستند. در این رویکرد بزهکار خود قربانی جرم خویش تلقی می شود و این همان اندیشه “مجرم به عنوان قربانی جرم” است که با نفی اصل اختیار و آزادی اراده حقوق جزای کلاسیک، اصل اجبار را جایگزین آن می نماید. البته نویسندگان این مکتب نیز به حمایت از بزه دیده گهگاه همت گماشته اند. از جمله انریکوفری که در کنگره های انسان شناسی جنایی، حمایت از بزه دیده را ضروری می دانست. لیکن توجه این دسته از متفکران به بزه دیده امری جانبی و فرع بر توجه به بزهکار، مبارزه با وی و بزه ارتکابی، اصلاح و درمان مجرم و دفاع اجتماعی می باشد.
با ورود به قرن بیستم، تحولی اساسی در وضعیت بزه دیده ایجاد شده است. این تحول شگرفت سبب بروز رویکرد متفاوت نبست به مساله بزه دیده گردید. از اواسط سده بیستم میلادی (حدود سالهای 1330 خورشیدی) به تدریج، روابط موجود قبل از عمل مجرمانه میان بزهکار و بزه دیده مستقیم، بیش از پیش توجه جرم شناسان را به خود جلب کرد و در فرضیه ها و مطالعات جرم شناختی، شخصیت بزه دیده و خصوصیات مختلف این شخصیت7 (جنبه های زیست شناختی، مثلاً سن که اطفال و سالمندان را آسیب پذیر می سازد و جنسیت که در حمله به زنان نقش مهمی دارد، آسیب شناسی که خطراتی را برای معلولان به دنبال دارد و جامعه شناختی)8 و بویژه تاثیر او در تکوین جرم مورد توجه قرار گرفت. به بیان دیگر بررسی عوامل بزه دیده زا و بزه دیدگی در کنار عوامل جرم زا، وارد مطالعات جرم شناسی شد و بدین سان رشته بزه دیده شناسی علمی (نخستین) در سال 1948 (یعنی تقریباً هفتاد سال پس از تولد جرم شناسی) با انتشار کتاب “بزهکار و قربانی او” اثر “هانس فن هنتیگ” به وجود آمده.
از آغاز سالهای 1970 میلادی (حدود سالهای 1350 خورشیدی) جریان های عقیدتی، بویژه طرفداران حقوق زن با انتقاد به دیدگاههای بزه دیده شناسی علمی – که دست کم در مورد برخی جرایم، شخصیت، رفتار و نقش بزه دیده را بی تاثیر در فرایند ارتکاب جرم نمی دانستند و حتی او را مقصر در آنچه بر سرش آمده است قلمداد می کردند- بحث حمایت از بزه دیدگان مستقیم و غیرمستقیم را به میان کشیدند (بزه دیده شناسی حمایتی یا ثانویه).
بنابراین، باتوجه به مطالب مذکور، رویکرد نخست بزه دیده شناسی را می توان مرحله مقصر انگاشتن بزه دیده در فرایند ارتکاب جرم و رویکرد دوم را مرحله حمایت از بزه دیده نام نهاد. البته به نظر تفکیک این دو رویکرد از یکدیگر و قرار دادن آنها در عرض یکدیگر کار صحیحی نیست. توضیح اینکه در رویکرد نخست یا بزه دیده شناسی اولیه نیز مراتبی از حمایت از بزه دیدگان به چشم می خورد. به عبارت دیگر طبقه بندی بزه دیدگان براساس معیارهایی چون سن یا جنس (اطفال، سالمندان و زنان بزه دیده) در بزه دیده شناسی اولیه حاکی از نگاه حمایت گونه به این اقشار آسیب پذیرمی باشد. به هرحال در چارچوب رویکرد دوم که قرائت عقیدتی از بزه دیده شناسی معرفی می شود، مطالعه علمی نقش بزه دیده در فرایند ارتکاب جرم، جای خود را به دفاع از حقوق بزه دیده داده و آن جنبش علمی اولیه، تبدیل به یک جنبش حمایتی مبارزاتی می شود. هدف این جنبش مبارز ارائه کمک و خدمات اجتماعی و حقوقی به بزه دیدگان و تلاش در جهت ترمیم آثار سوء ناشی از جرم عنوان می شود.
خلاصه اینکه حمایت از بزه دیده در میان علوم جنایی و جرم شناسی اهمیت قابل توجهی یافته است و جایگاه ویژه ای در کنار رشته های دیگری چون حقوق کیفری، جرم شناسی و حتی در درون علم بزه دیده شناسی (بزه دیده شناسی نخستین) به دست آورده است. حمایت از بزه دیده علاوه بر بررسی موقعیت او در یک نظام کیفری خاص، نیازها و مشکلات او، راه های پاسخ به آنها را نیز مدنظر قرار می دهد. امروز در کشورهای مختلف، راه های گوناگونی برای پاسخ به نیازهای بزه دیدگان و ترمیم آلام جسمی و بویژه روانی آنها وجود دارد و همان طور که گفته شد، این مطالب موضوع بحث رویکرد دوم بزه دیده شناسی یا بزه دیده شناسی حمایتی می باشند.
پیشگامان شاکی شناسی ( مندلسون ، فردریک ورتام ، هانس فن هینتیگ ، هانری امن )
قبل از اینکه بدانیم بنیانگذار بزه دیده شناسی کیست باید گفت که مفهوم اولیه بزه دیده شناسی را نه جرم شناسان وجامعه شناسان بلکه توسط شعرا، نویسندگان وداستان سرایان بنا نهاده شد. داستان سرایانی که در میان آنها توماس دی کوینس،خلیل جبران، آلدس هاکسلی،مارکوس دی سیه وفرانزورفل به چشم می خوردند.
در مورد اینکه چه کسی برای اولین بار این اصطلاح را بکار برد، اختلاف نظر وجود دارد. به باور وان دیک، مندلسون نخستین کسی بوده که در سال 1947 این اصطلاح را در مقاله ای که به کنگره بخارست ارائه کرد بکار برد. ولی، عزت عبدالفتاح براین باور است که این اصطلاح برای نخستین بار در سال 1949 از سوی فردریک ورتام9 در ارتباط با قتل عمدی به کار رفت و سپس به جرم های دیگر نیز کشانده شد.10
با این همه، باید گفت با وجود آنکه بنیامین مندلسون- وکیل کیفری آمریکایی، چند سال قبل از اینکه “هانس فن هینتیگ” در سال 1941 بدان بپردازد، در سال 1937 به ارزیابی علمی بزه دیده شناسی پرداخت (حتی این دو از فعالیتهای یکدیگر در زمینه بزه دیده شناسی ناآگاه بودند) ولی بنیانگذار بزه دیده شناسی را به عنوان یک رشته علمی خاص و در مفهوم مضیق کلمه، به تلاشهای “هانس فن هنتیگ” آلمانی نسبت می دهند، یا به عبارت دیگر” هانس فن هنتیگ” اغلب به منزله بنیان گذار بزه دیده شناسی شناخته می شود و وی پدر بزه دیده شناسی می باشد.
هنتیگ در سال 11 1940 به بررسی روابط مباشر جرم و قربانی او مبادرت ورزید و در همین راستا چندین گروه بزه دیده را از یکدیگر تشخیص داد. وی حاصل پژوهشهای خود را در قالب کتابی به نام “بزهکار و قربانی او” در سال 1948 منتشر ساخت.
در نهایت، باید به تلاشهای “هانری الن برگر” روان پزشک کانادایی نیز اشاره داشت وی به تبیین سه مفهوم مهم در این رشته علمی یعنی “بزهکار- بزه دیده”، “بزه دیده پنهان” و “رابطه خاص بزهکار- بزه دیده” پرداخت.12
علاوه بر سه پیشگام فوق در زمینه دانش بزه دیده شناسی، نباید نقش عزت عبدالفتاح، جرم شناس کانادایی را در این زمینه نادیده انگاشت. وی در دهه 1960 و به طور دقیق تر در سال 1966، در سالنامه بین المللی جرم شناسی، بر اهمیت بررسی نقش بزه دیده از منظر جرم شناسی (علمی) تاکید می ورزد و علت حدوث این تاخیر را در توجه به طرف دوم پدیده جنایی (بزه دیده) را افراط و زیاده روی مکتب کلاسیک حقوق کیفری در تجرید پدیده بزه از بزهکار، و همچنین رویکرد مکتب تحققی و اثباتی ایتالیایی در تمرکز بر بزهکار معرفی می کند. بدین ترتیب به نظر او هرچند توجه به عمل ارتکابی (مفهوم مجرد بزه) تنزل یافته و به حداقل می رسد، ولی بازهم بزه دیده در پرده استتار باقی می ماند .13


پاسخ دهید