3 – 5- عدم اعتماد عمومی.44
3 -6 – اسارت پذیری.45
3 – 7 – تحجر.47
3 – 8 – هم ستیزی و عدم هماندیشی.49
3 -9- ظاهر نگری و سطحینگری.51
3 – 10- خمودی و سستی.52
فصل چهارم: راهکارهای حاکمیت خرد جمعی در قرآن و حدیث.55
پیشگفتار.56
4-1- سوق دادن افکار عمومی به سمت تفکر محوری و تدبر.56
4-2-گفتار لین و ملایم.58
4-3 – خوش بینی.61
4-4- اعتماد به نفس.63
4-5- مبارزه با فقر و گسترش رفاه جمعی.64
4-6- انتقاد پذیری.67
4-7-گسترش دانایی و آگاهی.69
4-8 – مدارا.70
4 – 9 – امید آفرینی.72
4 -10 – محبت و مودت.75
4- 11- اعتدالگرایی.78
فصل پنجم: فرایند موثر در پیدایش حاکمیت خرد جمعی.80
پیشگفتار.81
5 – 1- برنامهریزی.82
5 – 2- سازماندهی.83
5 – 3-کنترل و نظارت.86
5 – 4- رهبری.89
نتایج تحقیق.92
منابع و مآخذ.94

مقدمه
انسان معاصر، به هر دلیلی بیش از مردمان گذشته بر فهم و خرد خویش پای فشرده و مصرانه بر آن است تا گفتمان را به جای امر و فرمان نشانده، و فرماندهی و فرمانبری را به کمترین حد برساند و این، البته دستاورد میمون و ارزشمندی است که در گذر زمان و با هزینه های بسیار حاصل گردیده است. جدال اقتدارگرایان مستبد و حاکمان خودکامه با خردمندان و آگاهان جامعه، بر سر نقش
آفرینی همگان، دست در عرصهی تصمیم سازی- نه تصمیم گیری – فرآیند پرفراز و نشیبی داشته و همچنان نیز ادامه دار است و از نتایج حداقلی آن که بیگمان در متون دینی، به ویژه در دادههای اسلامی آشکار بر آن صحه گذاشته و از خواستههای اولیشان بوده، توجه به عقول آدمیان است که تبلور و تجلی آن در دورهی کنونی، در نظام دموکراسی است که بر پایهی خرد جمعی و مشورت و مشاوره همگانی استواری دارد، تعاملی که از یک سو به بها یافتن اندیشهی یکایک انسانها پیوند دارد، و از دیگرسو به شکوفایی تواناییهای آحاد افراد جامعهی مورد نظر، و طبعاً در چنین جامعهای که دست ساخته خودشان است، زندگی خوشایند و رضایتمندانه روان گردیده و امیدواری به زیستن در آن بیشتر میباشد.
قرآن کریم در موارد متعددی بیاناتی دارد که بصورت کلی مسلمانان را به خرد جمعی، هم فکری و همیاری یکدیگر در تمام جهات دعوت میکند، از دیدگاه قرآن تا زمانیکه یک ملت و قومی تصمیم درست و سنجیده ای در مورد آینده خود نگیرد و با همفکریشان انسانهای صالح برای ادارهای سرنوشت اجتماعیشان برنگزیند رستگاری و پیشرفت و ترقی برای آنان نخواهد بود، آیات شریفه چون: ?وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً… ? (آل عمران/103)؛ ?وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏? (مائده/2) همگی دارای این پیام مهم الهی است که برای رسیدن به یک زندگی شرافت
مندانه در هر جامعهای حرکتهای آگاهانه و دسته جمعی و مشاوره و همفکری آن ملت و دست به دست یکدیگر دادن لازم و ضروری است. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این گونه مینویسد:
کثرت حوائج انسان در زندگى دنیا آن قدر زیاد است که فرد فرد انسانها نمى‏توانند همه آن ها را در زندگى فردى خود برآورده نمایند، و مجبورند که بطور اجتماعى زندگى کنند، و از این رو است که اولاً بعضى بعضى دیگر را به خدمت خود مى‏گیرند، و از آنان استفاده مى‏نمایند. و ثانیاً اساس زندگى را تعاون و معاضدت یکدیگر قرار مى‏دهند (طباطبایی، 1374، ج18، ص148). بر این اساس همهی مکتبها اعم از مکتبهای کلاسیک، مکتب روابط انسانی، مکتب سیستم اجتماعی، و … اذعان دارند که بشر برای ادامه حیات اجتماعی خود و رشد و تعالی زندگی نیازمند حاکمیت خرد جمعی است. نوآوریها، خلاقیتها، ابتکارات، پیشرفتها و خلق آثار عجیب، حاصل تبادل فکر و بهرهبرداری از خرد جمعی است.
مبانی و پیش فرضها، روشن کننده اهداف، روشها و نقشه راه برای رسیدن به مقصد و هدف است. اسلام برای سعادت و زندگی دنیوی، اخروی افراد برنامههای دقیق و کامل دارد؛ که در آن به تمام نیازهای انسان پاسخ داده شده است. از طرفی چون انسان موجودی اجتماعی است باید با سایر هم نوعان خود رابطهای مسالمت آمیز، سازنده و کارآمد داشته و به حاکمیت خرد جمعی معتقد باشد. پژوهش حاضر در پنج فصل به سامان آمده است. این تحقیق از لحاظ قالب و چارچوب، در پنج فصل تدوین و نگارش خواهد شد؛
در فصل اول مفاهیم وکلیّات موضوع بیان می‌شود.
در فصل دوم دست یابی به شاخصههای حاکمیت خرد جمعی مورد بحث قرار می گیرد.
در فصل سوم موانع برقراری حاکمیت خرد جمعی بررسی می‌شود.
در فصل چهارم به تبیین راهکارهای حاکمیت خرد جمعی بر اساس قرآن و حدیث پرداخته خواهد شد.
همچنین در فصل پنجم به بررسی فرایند موثر در پیدایش خرد جمعی پرداخته خواهد شد.
تحقیق حاضر در پی آن است ضمن تعریف خرد جمعی، تا به این سوال پاسخ دهد چه راهکارهای برای حاکمیت خرد جمعی ارائه گردیده است؟

فصل اول
مقدمه و کلیات
1-1. بیان مسئله
مفهوم خرد جمعی در متون اسلامی (قرآن و روایات) با مضامین مختلفی بیان شده است که در ادراه امور جامعه و تحکیم روابط اجتماعی نقش به سزایی دارد برای این امر مهم و حیاتی ضوابط و معیارهای وجود دارد که رعایت آنها انسان را در تصمیم گیریها از خطا و لغزش مصون میدارد و تلاش وی را در جلب منافع و مصالح عمومی به نتیجه میرساند. خرد جمعی نقطه تلاقی اندیشهها و راهی برای سنجش ایدهها است و آن که میجوید در راه موفقیت است افرادی که گرفتار استبداد رای هستند و خود را بینیاز از افکار دیگران میبینند غالباً گرفتار اشتباهات خطرناک و دردناکی میشوند.علاوه برآیات صریح قرآن کریم دربارهی خرد جمعی و ترغیب بدان در تعالیم معصومین علیهم السلام، بدین مهم از زوایای مختلف پرداخته شده و از اصول و آداب آن که باید آنها را اخلاق رایزنی نامید به روشی واضح سخن رفته که در خور مطالعه و بررسی دقیق و همه جانبه است.
به همین خاطر ما در این تحقیق به دنبال پاسخ به این سوال اساسی هستیم که خرد جمعی و راهکارهای حاکمیت آن بر اساس آموزه‌های قرآن و روائی کدامند؟ پاسخ به این سؤال اساسی، نیازمند شناخت اموری نظیر مفهوم خرد جمعی، شاخصههای حاکمیت خرد جمعی، موانع برقراری حاکمیت خرد جمعی و فرایند موثر در پیدایش حاکمیت خرد جمعی است که در این تحقیق تلاش خواهد شد به این موارد نیز پرداخته شود.
از این رو در این تحقیق تلاش خواهد شد به پرسشهای مذکور، پاسخ داده شود و جهت نیل به این مقصود کوشش برآن است که با استفاده از آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم السّلام و بهرهگیری و استنباط از این آموزهها، راهکارهای حاکمیت خرد جمعی، شاخصهها، موانع و فرایند موثر بر پیدایش حاکمیت خرد جمعی مورد تأمّل و بررسی قرار گیرد.
1-2. اهمیت و ضرورت تحقیق
خداوند خردمندترین مردم و شایستهترین آنان یعنی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به درستیابی را به مشورت کردن فرمان داده است. اساساً خرد جمعی اصلی اساسی در تمام حوزه
های نظری و اجرایی است و فقدان آن جمود و خشک رایی و محرومیت از رشد و تعالی را موجب میشود و در پی آن استبداد و خودرایی و هلاکت فرد و جامعه را نتیجه میدهد. با کمال تأسف نه تنها این اصل در میان روابط اجتماعی مردم مسلمان جلوهای ندارد، بلکه در میان صاحب نظران و علماء و مجتهدین در سطوح عالی حوزههای علمیه و دانشگاه نمودی جدی ندارد حال آن که مشورت کردن از خصلتهای ریشه دار و از عادتهای مستمر مؤمن عاقل به شمار میآید و بدون مشورت و نظر خواهی و رایزنی نمیتوان به حل صحیح مسائل و رفع مشکلات علمی و عملی، در همه اوقات نایل آمد. انسانهایی که از فکر قوی برخوردارند و صاحب بهترین نظرها هم هستند، اگر خود را بینیاز بینند و احساس کنند که نیازی به رأی و اندیشه دیگران ندارند، خوی استبداد پیدا میکنند. اما اگر با مردم رابطه برقرار کنند، از نظرهای دیگران استفاده کنند، علاوه بر رشدی که به آنها میدهند، از خطر فرو رفتن و غلتیدن در استبداد دور می شوند. وقتی کسی خود را بینیاز از دیگران میبیند، هر چند که از نظر اندیشه قوی باشد، شخصیت مردم را نادیده می
گیرد. اندیشهها را متوقف میکند. استعدادهای آماده را نابود میسازد. بدین ترتیب بهترین سرمایه و پشتوانه یک حکومت و نظام از بین میرود و سیر انحطاط آغاز میشود. علی رغم اهمیّت این موضوع، تاکنون به طور شایسته و به صورت یک تحقیق مفصّل به این مهم پرداخته نشده است. اسلام بر این اصل تأکید فراوان دارد و بر آن است که رهبری، هدایت و مدیریت جامعه اسلامی به خرد جمعی و تبادل نظر نیاز دارد. همان طور خداوند متعال در قرآن کریم میفرمایند: ?وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى‏ بَیْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ? (شوری/38)؛ “و کسانى که نداى‏ پروردگارشان را پاسخ مثبت‏ داده و نماز برپا کرده‏اند و کارشان در میانشان مشورت است و از آنچه روزیشان داده‏ایم انفاق مى‏کنند”. مرحوم طبرسی این آیه را دال بر فضیلت رایزنی در کارها دانسته است (طبرسی، 1418ق، ج9، ص23). جصاص نیز لزوم این مهم را از آیه برداشت کرده است: “این آیه بر اهمیت جایگاه خرد جمعی (شورا) دلالت دارد، زیرا خرد جمعی (شورا) همراه با ایمان و برپاداشتن نماز ذکر شده است (جصاص، 1412ق، ج3، ص383). خداوند سبحان در آیه دیگر می‏فرمایند: ?إنَّمَا المُؤمِنونَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللهِ و رَسولِهِ و إذا کانوا مَعَهُ عَلی أمرٍ جامِعٍ لَم یَذهَبوا حَتّی یَستَأْذِنُوهُ إنَّ الَّذینَ یَستَأْذِنُونَکَ اُولئِکَ الَّذینَ یُؤمِنونَ بِاللهِ ورَسولِه? (نور/62)؛ “جز این نیست که مؤمنان کسانى‏اند که به خدا و پیامبرش گرویده‏اند، و هنگامى که با او بر سر کارى اجتماع کردند، تا از وى کسب اجازه نکنند نمى‏روند. در حقیقت، کسانى که از تو کسب اجازه مى‏کنند آنانند که به خدا و پیامبرش ایمان دارند”. مفسران “امر جامع” را به کارهای مهم اجتماعی تفسیر کرده‏اند که خرد جمعی، همکاری و مشارکت عمومی و مدیریت در آن لازم است.
لذا اهمیّت موضوع و همچنین محتوای غنی و پربار آموزههای وحیانی اسلام ایجاب می‌کند که در پژوهش حاضر، این موضوع به نحو مناسبی مورد بررسی قرار گرفته و راهکارهای حاکمیت خرد جمعی مورد تأمّل قرار گیرد.
1-3. سئوالات تحقیق
1-3-1. سوال اصلی
خرد جمعی و راهکارهای حاکمیت آن در قرآن و حدیث کدام است؟
1-3-2. سوالات فرعی
1. شاخصههای حاکمیت خرد جمعی در قرآن و حدیث کدامند؟
2. موانع برقراری حاکمیت خرد جمعی کدام است؟
3. فرایند موثر در پیدایش حاکمیت خرد جمعی کدام است؟
1-4. پیشینه نظری تحقیق
به نظر میرسد درباره این موضوع، به طور مستقل، اقدامی صورت نگرفته است. اما میتوان گفت که درباره خرد و خردورزی در مباحث و کتب علوم قرآنی مباحثی بیان شده است و یا اینکه کتابهای مستقلی درباره خردورزی و عقلانیت نگاشته شده است. و نیز درباره تحزب، محدوده و کارکرد التزام به خرد جمعی در قرآن و حدیث، نیز پایان نامهای نگاشته شده است؛ اما هیچ تصریحی بر خرد جمعی و راهکارهای حاکمیت آن ننموده و فقط و به طور اجمالی بررسی شده است؛ اما عنوان پایان نامه اینجانب منحصر به خرد جمعی و راهکارهای حاکمیت آن در قرآن و حدیث می باشد. اما میتوان گفت که درباره تلاشها و تحقیقات و پژوهشهای در این باره صورت گرفته که با واکاوی آنها میتواند به شناخت مفهوم خرد جمعی و راهکارهای حاکمیت آن کمک کند. ما در این جا به برخی از این تحقیقات اشاره میکنیم.
کتاب
خرد جمعی: این کتاب تألیف ساروویکی جیمز که توسط سید مصطفی رضئی ترجمه شده است و توسط انتشارت تندیس برای اولین بار در سال 1392 تهران به چاپ رسید. در این کتاب به این بحث که چرا اکثریت باهوشتر از اقلیت هستند پرداخته است. از دو بخش تشکیل شده است:
بخش نخست: 1- خرد جمعی 2- فرقهای که تفاوت میسازد: رقص راهنمای زنبورها، خلیج خوکها و… 3- میمونها میبینند، ادا در میآورند: تقلید آبشارهای اطلاعاتی و استقلال. 4- کنار همچیدن قطعات: سیاه لینوکس و هنر تمرکززدایی. 5- پایکوپی جمعی؟ مشارکت در دنیایی پیچیده. 6- جامعه وجود دارد: مالیاتها، انعام، تلویزیون و اعتماد.
بخش دوم
7- راه بندان: در اینجا شکست مشارکت را داریم. 8- علم: همکاری، رقابت و شهرت.
9- کمیتهها، شوراها و گروهها: فاجعهی کلمبیا و اینکه چگونه گروههای کوچک رارا به کار وادار کنیم؟ 10- شرکت: ملاقات با رئیس جدید مانند رئیس پیشین است؟ 11- بازارها: مسابقهها سالن بولینگ و قیمت سهام. 12- دموکراسی: رویای خوب همگانی.
مشورت و مشاوران درسنت و سیره پیشوایان: این کتاب تألیف سید محمود سامانی است که توسط پژوهشگاه و فرهنگ اسلامی بای اولین بار در سال 1387 به چاپ رسیده است. در کتاب نیز به مسائلی پیرامون مشورت و نظر به اهمیت و سازندگی موضوع مشورت و آثاری که بر آن مترتب است، پرداخته است.
مقالات
نقش و جایگاه مردم در اندیشه سیاسی اسلام و امام خمینی، نویسنده: موسویان، سید ابوالفضل، مجله علمی پژوهشی نامه مفید، 1378، شماره 20.
در این مقاله به تبیین این موضوع پرداخته است که مردم چه حقوقی دارند و حاکم در دخالت دادن آنان در امور سیاسی چه وظایفی دارد که حق مطالبه آن را داشته باشند. لذا نسبت به سیر اندیشه نقش مردم در حکومت از دیدگاه فلاسفه توجه شده، سپس از سه طریق، دیدگاه اسلام و نظرات امام خمینی در این زمینه مورد کنکاش قرار گرفته است.
اصول و مبانی شورا از منظر امام علی علیهالسلام، نویسنده: میرزا محمد، علی رضا، مجله علوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1389، شماره 2.
در این مقاله با تأکید بر عظمت اندیشه بر عظمت اندیشه ملکوتی حضرت علی علیهالسلام و تفوق آن بر افکار و آرای بشری تلاش شده است به مبانی شورا در اندیشه علوی، با محتوا و اهدافی متعالی، توجه شود. بدین منظور، طرحی در تطبیق نظریات امام علی علیهالسلام با آیات شورا ارائه شده و در آن از اهمیت و ضرورت، فواید و آثار، اصالت و حجیت و نیز حدود و جایگاه مشورت سخن به میان آمده و سپس جنبههای ایجابی و سلبی آن در طیفی وسیع تبیین شده است که در واقع انسان شناسی شورا از دیدگاه امام علی علیهالسلام را تداعی میکند.
مشورت در اندیشه سیاسی امام علی علیه السلام، علی اصغر فیضی پور، محمدحسن فیضی پور، کتاب نقد سال دوازدهم و سیزدهم، شماره 57 و 58، 1389.
ایشان در این مقاله پس از مفهوم شناسی به ضرورت مشورت از دیدگاه امام علی علیهالسلام و همچنین به آثار مشورت در اندیشه سیاسی امام علی علیهالسلام از جمله شخصیت دادن به مردم، شکوفایی استعدادها، جلوگیری از استبداد و … پرداخته است.

پایان نامه
روشهای مدیریت افکار عمومی با نگاه قرآنی: این پایان نامه توسط محسن صالح فر در دانشگاه قم در سال 1390 نوشته شده است. این پایان نامه در دو فصل تنظیم شده است. در فصل اول به مقدمه و ضرورت طرح بحث، پرداخته شده است. در فصل دوم به تحلیل روشهای مدیریت افکار عمومی پرداخته است. در این تحقیق به مقوله مدیریت افکار عمومی با نگاهی قرآنی پرداخته شده است. در ابتدا مراحل مدیریت مبتنی بر رشد و تکامل و انسان مورد تبیین قرار گرفته و در ادامه به استنباط و برداشت از نکات آیات و سورههای مورد پژوهش پرداخته است.
1-5. جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق
این پژوهش در پی شناخت اموری نظیر مفهوم خرد جمعی، اطلاع از شاخصههای خرد جمعی، موانع برقراری حاکمیت خرد جمعی، راهکارهای حاکمیت خرد جمعی و فرایند مؤثر بر پیدایش حاکمیت خرد جمعی بر اساس آموزههای دینی است. علیرغم اهمیّت این موضوع که از خصلت
های ریشه دار و از عادتهای مستمر مؤمن عاقل به شمار می آید و بدون خرد جمعی و نظر خواهی و رایزنی نمی توان به حل صحیح مسائل و رفع مشکلات علمی و عملی، در همه اوقات نایل آمد، تاکنون به طور شایسته و به صورت یک تحقیق مفصّل به این مهم پرداخته نشده است. لذا اهمیّت موضوع و همچنین محتوای غنی و پر بار آموزههای وحیانی اسلام ایجاب می‌کند که در پژوهش حاضر، این موضوع به نحو مناسبی مورد بررسی قرار گرفته و راهکارهای حاکمیت خرد جمعی مورد تأمّل قرار گیرد.
1-6. اهداف تحقیق
1-6-1. هدف اصلی
شناخت تعریف خرد جمعی و راهکارهایی برای حاکمیت خرد جمعی.
1-6-2. اهداف فرعی
1- شناسایی شاخصههای حاکمیت خرد جمعی در قرآن و حدیث.
2- شناخت موانع برقراری راهکارهای حاکمیت خرد جمعی.

3- شناخت فرایند موثر در پیدایش حاکمیت خرد جمعی.
1-7. روش انجام تحقیق
از آن جا که این تحقیق در نظر دارد تا به خرد جمعی و راهکارهای حاکمیت آن در قرآن و حدیث بپردازد؛ لازم است در انجام این پروژه از منابعی که در این جهت تألیف شده است، استفاده نمود. پس اساس کار این تحقیق، گردآوری اطلاعات به گونهی بیان توصیفی- تحلیلی و به شیوهی کتابخانهای است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-8. واژه شناسی
1-8-1. خرد جمعی
خرد جمعی از لحاظ لغوی از دو کلمهی “خرد” و “جمع” تشکیل شده که “خرد” صفت و به معنای عقل، ادراک، دریافت، فهم بوده (معین، 1371، ج1، ص1408). و جمع به معنای گردآوردن، فراهم کردن، چیزهای پراکنده را گردآوردن، و نیز به معنی جماعت، گروه و گروه مردم است (عمید، 1381، ج1، ص827).
بنابراین خرد جمعی معادل شورا در لغت به معنای رای زدن با هم برای به دست آوردن نظر و رای است (قرشی، 1375، ج4، ص88). که به طور دو یا چند جانبه برای استفاده کردن از نظر یکدیگر صورت میپذیرد.
در اصطلاح به معنای هم فکری، در کارها و استفاده از رأی، عقل، علم و سلیقه دیگران و کسب اطلاع از رأی اهل خبره و اصحاب رأی در مسائل مختلف برای اختیار اصلح است (قله جی، 1408ق، ص432).
خرد جمعی معادل افکار عمومی شامل نگرشها، ارزشها و باورهای عموم مردم است. در دموکراسی فرض بر این است که خرد جمعی به طور مستقیم بر روی تصمیم گیریهای سیاسی تأثیر میگذارد (بشیریه، 1368، ص409).
عقل جمعی پس آن نوعی از استدلال جمعی است که دانشمندان امت عهدهدار آن هستند (حنفی، بیتا، ج4، ص284).
خرد جمعی، را حس عمومی یا عرف عام نیز ترجمه کردهاند. اما، برای تفهیم بیشتر موضوع، آن را به معنی جان جمعی و روح جمعی گرفته اند. (خرد جمعی را به سخنی میتوان ضمیر ناخودآگاه کالبد جامعه دانست) شهید مطهری مینویسد:
از نظر قرآن کریم، یکی از شاخصهای جامعه دینی این است که مؤمنان دارای روح اجتماعی هستند. معنای روح اجتماعی، این است که جامعه زنده باشد. زنده بودن اجتماع به این است که در افراد آن اجتماع حس اجتماعی و عاطفه اجتماعی و یک نوع درد اجتماعی وجود داشته باشد (مطهری، 1372، ج22، ص190).
در بین پدیدههای روانی جمعی، خرد جمعی گستردهترین و آشکارترین آنهاست. این پدیده
ی شگرف که با پویایی و توانمند خود سرنوشت جامعه را رقم میزند، به موتوری میماند که چرخهای ماشین اجتماعی را به گردش در میآورد. اسلام که همواره به خروج مردم از تاریکی
های جهل، اسارت و استبداد و هدایت آنها به نور علم و آزادی میاندیشد، میتواند برآرا و افکارشان وقعی نگذارد. بر خلاف آن، قرآن تا آن جا به اندیشهها و استعدادهای تک تک افراد جامعه ارج مینهد که سورهای با عنوان “شوری” بر رسول خدا نازل میشود (ملکی، 1359، ص19).
بر این اساس خرد جمعی رایحهای از ریاحین خلاقیت و لایحهای از تبیین عقلانیت است. خرد جمعی غبار جهل میزداید و پرتو انوار عقل میافزاید. خرد جمعی پنجرهای است که به بوستان سرسبز اندیشهها بار میشود. انسان را از تنگنای خودپسندی، خودمحوری و خودکامگی میرهاند و در پرتو خودباوری بر بلندای قلهای رفیع مشارکت مینشاند.
فصل دوم
شاخصههای حاکمیت خرد جمعی در قرآن و حدیث
پیشگفتار
جامعهشناسان با کاوش مفهوم رفتار اجتماعی به مفهومی بس مهم به نام جهتگیری رفتار اجتماعی راه یافتهاند. جهتگیری رفتاری یک جامعه میتواند مثبت باشد یا منفی. آنگاه که جهتگیری رفتاری یک جامعه مثبت باشد، مسیر جامعه رو به کمال و تعالی خواهد بود و آن-گاه که منفی باشد، جامعه رو به زوال و انحطاط خواهد رفت. خرد جمعی، هم نشانه زنده بودن و بیداری جامعه است، هم زنده و بیدار بودن جامعه را تقویت کرده، و آن را استمرار میبخشد. از یک سو، هر چه سطح حاکمیت خرد جمعی در جامعه افزایش یابد، کنش اجتماعی، سازمان یافتهتر میشود، از سوی دیگر، هر چه کنش اجتماعی سازمان یافتهتر و نظاممندتر باشد، سطح بالاتری از حاکمیت خرد جمعی را ایجاد میکند. بنابراین خرد جمعی، یک کنش مثبت، کارساز و پر برکت اجتماعی است که بر زمینه آگاهی و اراده و خواست روئیده و نشانگر حیات یک جامعه است.
لذا ساختار شناسی یک زندگی دینی به عوامل معتددی وابسته است، و از سوی دیگر بهبود کیفیت سطح زندگی، حاکمیت خرد جمعی باعث تشکیل شاکلهای مستحکم و تشکیل سبکی واضح و مدون خواهد بود. برای اینکه جامعه بتواند به درستی از عهدهی این امر برآید ضروری است که تعدادی از شاخصههای حاکمیت خرد جمعی در جامعه اسلامی با توجه به آیات و روایات معصومین علیهم السلام مورد بررسی قرار گیرند
2-1. مسئولیت پذیری
مسئولیت پذیری از مهمترین شاخصههای حاکمیت خرد جمعی در معارف وحیانی است. خرد جمعی مردم را بر میانگیزد تا در کوششهای گروه خود مسؤولیت بپذیرند. این فراگرد اجتماعی است که به یاری آن مردم به مرحله خود درگیر در جامعه میرسند و خواهان کامیابی جامعه خود میباشند. در حالی که افراد برای کوششهای گروهی به پذیرش مسئولیت رو می‌آورند و در می‌یابند که آن چه را خود می‌خواهند انجام می‌دهند یعنی آنکه کاری را به پایان میرسانند که خود را برای آن مسئول میشمارند. از دیدگاه اسلام، انسان موجودی مسئول در برابر جامعه است و این مسئولیت پذیری نشأت گرفته از توانایی عقلی وی در تصمیمگیری صحیح و انتخاب اعمال و رفتارهای درست است. این انتخابگری را میتوان اختیار نامید که عبارت است از اعمال نظارت و سلطهی شخصیت بر دو قطب مثبت و منفی کار یا ترک شایسته با هدفگیری خیر (جعفری، 1369، ص363).
شکلگیری اجتماع مسئول و صالح نیازمند شرایط و زمینههای اساسی است که در این میان، خرد جمعی مهمترین ساز و کار تحقق چنین اجتماعی است.
در قرآن مجید آیات فراوانی وجود دارد که اهمیّت مسئولیّت پذیری و وظیفه شناسی را برای انسان بیان کرده است؛ آن جا که مسئولیت فرماندهی بنی اسرائیل به طالوت جوان داده میشود: “وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طالُوتَ مَلِکاً” (بقره/247) و پیامبرشان به آنان گفت: “در حقیقت، خداوند، طالوت را بر شما به پادشاهى گماشته است.
خداوند سبحان در آیه دیگر میفرمایند: ?فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ? (اعراف/6)؛ “پس، قطعاً از کسانى که پیامبران‏ به سوى آنان فرستاده شده‏اند خواهیم پرسید، و قطعاً از خود فرستادگان نیز خواهیم پرسید”. مردم موظفند در ولایت و فرمان خدا باشند و از ولایت طاغوتها کنار باشند بنابراین هم پیامبران مسئولند که این تکلیف را برسانند و هم مردم مسئولند که به آن عمل کنند” ولى پیامبران از عهده این مسئولیت برآمده‏اند عقوبت و محکومیت تنها از آن سایر انسانها خواهد بود که از پیغمبران اطاعت نکرده‏اند (قرشی، 1377، ج3، ص364).
خرد جمعی، نشان میدهد که رهبر و حاکم (مسئولین) به مردم توجه دارند و حتی برای رأی و نظر آنان ارزش قائلند. لذا افراد در جامعه احساس مسئولیت میکنند و حس مشارکتجویی در امور، در آنان تقویت میشود و این خود بر استحکام حکومت در برابر حوادث داخلی و خارجی می افزاید.
نظام حقوقی اسلام نظامی تکلیف گراست؛ به عنوان مثال در متون دینی وقتی صحبت از حقّ انسـانها میشود بحث از حقوقی است که انسانهای دیگر بر ما دارند و به عبارت دیگر مسئولیّتی که ما در قبال دیگران داریم. البته چون این حقوق طرفینی است ما نیز این حقوق را بر عهده دیگران داریم امّا به دلیل همان بعد سازندگی و تربیت و هدایت که دین اسلام برای خود، قائل است در بیان به جنبه تکلیف و وظیفه و مسئولیّت، توجّه بیشتری میکند؛ لذا امام سجّاد علیه السّلام می فرمایند: “اعلم أن لله عز و جل علیک حقوقا محیطه بک فی کل حرکه تحرکتها أو سکنه سکنتها أو حال‏ حلتها أو منزله نزلتها أو جارحه قلبتها أو آله تصرفت فیها فأکبر حقوق الله تعالى علیک ما أوجب علیک لنفسه من حقه الذی هو أصل الحقوق” (مجلسی، 1403ق، ج71، ص2)؛ “بدان که خدای عزّوجلّ را بر تو حقوقی است که در هر جنبشی که از تو سر میزند و هر آرامشی که داشته باشی و یا در هر حالی که باشی یا در هر منزلی که فرود آیی یا در هر عضوی که بگردانی یا در هر ابزاری که در آن تصرّف کنی، آن حقوق اطراف تو را فرا گرفته است. بزرگترین حقّ خدای تبارک و تعالی همان است که برای خویش بر تو واجب کرده؛ همان حقّی که ریشه همه حقوق است).
حضرت علی علیه السلام در مورد کسانی که به ظاهر در اجتماع حضور دارند، و نسبت به همه چیز بیتفاوت هستند و به هیچ واکنش و عکس العملی درباره مردم و رخدادهای جامعه از خود نشان نمیدهند، میفرمایند: “شهودا غیبا و ناظره عمیاء و سامعه صماء و ناطقه بکماء رایه؛ لا تأخذون‏ حقا و لا تمنعون ضیما” (نهج البلاغه، خطبه 107-123)؛ “به تن حاضر و به دل غایب، توان دیدنتان هست و چون کوران نمیبینید، توان شنیدنتان هست و چون کرا ن نمیشنوید، توان سخن گفتنتان هست و چون لالان هیچ نمیگویید؛ و نه در صدد گرفتن حقی هستید و نه در خیال رفع ستمی”. اسلام نه تنها فرد را برای خود در مقابل خداوند مسئول و متعهد میداند، بلکه فرد را از نظر اجتماع هم مسئول و متعهد میداند. امر به معروف و نهی از منکر هم همین است که ای انسان تو تنها از نظر شخصی و فردی در برابر ذات پروردگار مسئول نیستی تو در مقابل اجتماع هم مسئولیت و تعهد داری (مطهری، 1361، ج5، ص62).
آثار سودمندی که به برکت ارتباط با جامعه و اجتماع نصیب انسان می شود، بی شک سبب ایجاد حس مسئولیت آدمی در برابر آنان خواهد شد و در این رهگذر، کمترین وظیفه او، بازداشتن خویش از آزار رساندن به دیگران است. حاکمیت خرد جمعی موجب مسؤلیت‌پذیری در تمامی آحاد مردم نسبت به حل مشکلات اجتماعی میشود. مردم را به تفکر و دقت در امور واداشته، جامعه را از گرفتار شدن در جمود فکری و بی‌تفاوتی باز‌داشته و رسیدن به بهترین راه حل‌ها را امکان‌پذیر می‌کند. لذا مسئولیتآفرینی به عنوان یکی از شاخصههای خرد جمعی بستگی به تجارب مختلف انسان در جامعه دارد. هرگاه سبک زندگی مسئولین سرمشق خوبی از مسولیتپذیری در جامعه باشد و مردم را به همکاری و مشارکت در تصمیم گیریها تشویق کنند و از انتقاد و بیاحترامی به مردم بپرهیزند، زمینه مناسبی برای پرورش و احساس مسئولیت در افراد فراهم کردهاند.
2-2. تکریم دیگران
بنیاد اساسی فرهنگ دینی، توجه دادن انسان به کرامت ذاتی خویش است “وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً” (اسراء/70) و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتیم، و آنان را در خشکى و دریا بر مرکبها برنشاندیم، و از چیزهاى پاکیزه به ایشان روزى دادیم، و آنها را بر بسیارى از آفریده‏هاى خود برترى آشکار دادیم.


پاسخ دهید